لە سەدەی بیستەمدا، کۆچ زۆرجار وەک نیشانەی لاوازیی دەوڵەت و شکستی گەشەسەندن لێکدەدرێتەوە. کاتێک کۆمەڵگایەک نەیدەتوانی تێڕوانینێک بۆ داهاتوو بۆ هاووڵاتییانی دابین بکات، سەرچاوە مرۆییەکانی، بە تایبەت نوخبەکانی، دەستیان بە جێهێشتنی کرد — پرۆسەیەک کە لە ئەدەبی پەرەسەندندا بە "مێشک وشکبوون" ناسراوە. له م چوارچێوه یه دا، کۆچ وه ک که مکردنه وه ی توانا نه ته وه یییه کان ده بینرا ؛ هه ر که سێک که ڕۆیشت، به شێک له تواناکانی نه ته وه که ی له ده ست ده دا.
بەڵام لۆژیکی جیهان لە سەدەی بیست و یەکدا گۆڕاوە. لە ڕەوتی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانی ئەمڕۆدا، بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی کە بە هۆشیاری، بە پلاندانان و بە هێز پێشڕەوی پرۆژە گەشەسەندنەکانیان دەکەن، کۆچکردن مەرج نییە بە مانای بەجێهێشتنی نەتەوە بێت، بەڵکو دەتوانێت بە مانای فراوانبوونی ئاسۆییش بێت. له و چوارچێوه یه دا، ئاواره كان چیتر كۆتایی په یوه ندی له گه ڵ نیشتیمان نین، به ڵكو شێوازێكی نوێیه له بوون له جیهاندا و به شداریكردن له بنیاتنانی كۆمه ڵگه دا.
٣ ھێزەکانی دیاسپۆرا
دیاسپۆرا دەبێتە دەسەڵات کاتێک سێ توخم لە یەک کاتدا ئامادە دەبن:
- کوردیپێدیا – ژیان لە سیستەمە پێشکەوتووەکاندا
- کوردیپێدیا – ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زانیاری و سەرچاوەکان
- هاوپۆلنه كراو_ماڵپه ڕی سانا
زۆرێک لە وڵاتان تەنها یەک یان دووان لەم پێکهاتانەیان هەیە. توانای دیاسپۆرای کورد ئەوەیە کە هەر سێ پێکهاتەی هەیە. کێشەی سەرەکی نەبوونی سەرمایەی مرۆیی نییە، بەڵکو کێشەکە نەبوونی تەلارسازی پەیوەندییە، میکانیزمێک کە دەتوانێت ئەو توانا پەرشوبڵاوانە بگۆڕێت بۆ تۆڕێکی کاریگەر.
پێوەرێكی ستراتیژی تاكەكەسی
ئاوارەیی کورد بە زۆری لەو کۆمەڵگایانەدا پێکدێت کە پێکهاتەی کراوە، دامەزراوەیی و لەسەر بنەمای زانیارییان هەیە. بوونی بەربڵاوی کورد لە ئەورووپا، ئەمریکای باکوور و ئوسترالیا بە مانای ئەوە دێت کە بەشێکی بەرچاو لە ئەزموونی کۆمەڵایەتی و پیشەیی کورد لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆدا بووە لەگەڵ سیستەمی پەروەردەیی، ئابووری و یاسایی پێشکەوتوودا.
به پێی ئاماره کان نزیکه ی 4 ملیۆن کورد له م وڵاتانه دا ده ژین. لەگەڵ نزیكەی نیو ملیۆن خێزانی كوردی لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا، تەنانەت خەمڵاندنێكی كۆنەپارێزیش دەریدەخات كە نزیكەی پەنجا هەزار كەسی كوردی خوێندەوار لە ئاوارەكاندا هەن. لە قەبارەی نەتەوەیەک کە هێشتا دەوڵەتی سەربەخۆی نییە، ئەو تواناییە سامانی ستراتیژیی تاکەکەسییە.
سەرمایەداری بێ تۆڕ دەسەڵات نییە
سەرمایەی مرۆیی بەتەنها نابێتە هێز. ئەوەی دەتوانێت ئەم توانا زەبەلاحە بگۆڕێت بۆ هێزێکی کاریگەر بریتییە لە پێکهێنانی میکانیزمێک کە زانین و ئەزموون و سەرچاوەکان بە یەکترەوە دەبەستێتەوە — بە کۆمەڵگەی دایکەوە.
جیاوازی نێوان ئاوسانی مێشک و ئاوسانی پەرەسەندن لە ژمارەی تاکەکاندا نییە، بەڵکو لە بوونی تۆڕەکاندایە.
ئه گه ر هیچ پرۆژه یه ك دروست نه بێت كه ئه و هێزه بڵاوكراوه یه به یه كتر و به كۆمه ڵگه ی دایكیه وه ببەستێته وه، ئه وا ئه و په نجا هه زار كه سه ی خوێندوویانه به شێوه یه كی به رفراوان ده خرێنه ناو پێكهاته ی وڵاته میوانداره كانیانه وه. ناسنامەی پیشەیی و دامەزراوەییان لە چوارچێوەی دانیمارکی، نەرویجی، ئەمریکی، ئوسترالی، کەنەدی و نەتەوەکانی تردا پێناسە دەکرێت. لە دۆخێکی وەهادا، کۆچکردن بە هەمان شێوەی دەردانی مێشک دەمێنێتەوە.
٤ ئەرکەکانی دیاسپۆرا
بۆ کوردستان، ئاوارەکان دەتوانن چوار ئەرکی ستراتیژی و تەواوکاریان هەبێت:
- پەیوەندی ئابووری — لەڕێی وەبەرهێنانی بەئامانجکراو، گواستنەوەی تەکنەلۆژیا، دەستپێکردنی هاوبەش، و بەستنەوەی بازاڕەکانی ناوخۆ بە بازاڕەکانی جیهانەوە.
- په یوه ندی زانین — تۆڕه ئه كادیمییه كان، پرۆژه ی توێژینه وه ی هاوبه ش، به رنامه ی ئاڵوگۆڕی زانستی و ڕاهێنانی نه وه یه كی نوێ له پسپۆڕان.
- پەیوەندی دامەزراوەیی — گواستنەوەی ئەزموونی زیندوو لە سیستەمی پێشکەوتووی دامەزراوەیی بۆ بەهێزکردنی حوکمڕانی و شەفافیەت و بەڕێوەبردنی گشتی.
- پەیوەندی گێڕانەوە — چاکسازی و دووبارە پێناسەکردنەوەی گێڕانەوەی جیهانیی کوردستان، لە قوربانیدانەوە بۆ بەشداریی چالاکانە لە بنیاتنانی داهاتوودا.
ئامرازێک بۆ کورتکردنەوەی کاتی پەرەپێدان
دیاسپۆرا لەڕاستیدا ئامرازێکە بۆ کەمکردنەوەی کاتی پەرەسەندن. ئەو وڵاتانەی کە توانیویانە سوود لە ئەزموونی جیهانی وەربگرن، لە هیندستانەوە لە بواری تەکنەلۆجیا بۆ ئێرلەندا لە پایتەخت و کۆریای باشوور لە بواری گواستنەوەی زانیاری، دەیان ساڵ لە تاقیکردنەوە و هەڵەکان ڕزگارکراون. لە سەدەی بیست و یەکدا، کات بەنرخترین سامانە.
نەتەوەكانی سەدەی بیست و یەك چیتر تەنیا بە سنورە جوگرافیاییەكان پێناسە ناكرێن، بەڵكو بەو تۆڕانە پێناسە دەكرێن كە لە سەرتاسەری جیهاندا بڵاوبوونەتەوە. لە هەر کوێیەک تۆڕێکی چالاک بوونی ھەبێت، بەشێکیش لە بواری کاریگەری نەتەوەیەک پێکدێت.
ئەگەر ئاوارە کوردەکان بتوانن ببنە تۆڕێکی یەکپارچەو ئامانجدار و بەیەکەوە بەستراو، کوردستان دەتوانێت لە پێگەی خۆی زیاتر بڕوات وەک ئەکتەرێکی هەرێمی تا ببێتە ئەکتەرێکی بچووکی جیهانی بەڵام کاریگەر. لە جیھانێکدا کە ھێز لە پەیوەندیدا بەرھەم دەھێنرێت، ئاوارەکان گرنگترین سەرمایەی پەیوەندین — و پەیوەندیش شێوازێکی نوێی ھێزە لە سەدەی ٢١ ەمدا.
"کوردستان: ئەکتەری نوێ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست" ی حەیدەر کەمالیفار — پەیمانگای گەشەپێدان و ئایندەی کوردستان www.kurdistوfi.com